Redakcja Renata Grzywna

Korekta Anna Skóra

Opieka redakcyjna Aleksander Baj

Projekt typograficzny i skład Robert Oleś / d2d.pl

Projekt okładki i stron tytułowych Patrycja Pączek

Zdjęcie na okładce freepik.com

Copyright © Marek Kaczmarzyk 2025

Copyright © Wydawnictwo Element 2025

Copyright © Dawid Mędrala 2025

ISBN 978-83-65532-80-0 Wydawnictwo Element

ISBN 978-83-969293-5-8 Wydawnictwo Dawid Mędrala

Książka wydana we współpracy wydawnictw Element oraz Dawid Mędrala.

Wydawnictwo Element

ul. Zwycięstwa 10, 44-100 Gliwice

wydawnictwoelement.pl

Wydawnictwo Dawid Mędrala

ul. Kościelniaka 16, 41-40 Mysłowice

ndrk.pl/wydawnictwo

Fragment

Przedmowa wydawcy

Wstęp

Jak to się zaczyna?

W grupie siła

Wszyscy jesteśmy wcześniakami

Wyjątkowy stopień wpływu środowiska

Geny czy wychowanie

Przepis kulinarny na człowieka

Co to takiego ODZIEDZICZALNOŚĆ?

Mały naukowiec przy kuchennym stole

Nosić, nie nosić? Oto jest pytanie…

Rodzicem być

Rodzic jest twórcą świata dziecka

Lustra umysłu

W pułapce oceny

Czy dżdżownica jest smaczna?

Bajka dla szympansa

Obecność zapewnia bezpieczeństwo

Przewaga, jaką daje język

Neuroplastelina, czyli rzecz o plastyczności mózgu

Mów do mnie, mamo. Mów do mnie, tato. Mówcie do mnie jak najwięcej

Co w takim razie z audiobookiem?

Czy dwujęzyczność to dobra rzecz?

Kłamczuszek

Bucik na głowie mamy

Technologia cyfrowa w rękach dziecka

Neurobiologia ewolucyjna niejadka

Jak zostawić dziecko w przedszkolu?

Ruchliwe z natury

Nieoczekiwane konsekwencje niechcianych łez
Dawid Mędrala

Na koniec, czyli na początek

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przedmowa wydawcy

Po co rodzicowi neurobiologia?

Inspiracją do powstania tej książki były pytania, jakie sami chcieliśmy zadać profesorowi Kaczmarzykowi jako rodzice czwórki małych dzieci. Dlaczego jednak pytać neurobiologa o sprawy związane z wychowaniem? Czy warto zwracać się do naukowca, który uprzedza, że nie udziela żadnych porad? Marek Kaczmarzyk często rozpoczyna swoje spotkania i wykłady od jasnej deklaracji:

Nie jestem „specjalistą” gotowym rozwiązać Twoje takie czy inne problemy. Nie mam ani jednej złotej rady.

Profesor rzeczywiście nie udziela porad. Zamiast nich daje wiedzę. A kiedy wiemy, jakie przyczyny stoją za tymi zachowaniami naszych dzieci, które wydają nam się trudne, łatwiej nam zareagować w odpowiedni sposób.

Zapytaliśmy Marka Kaczmarzyka o te kwestie, które w naszym odczuciu najczęściej niepokoją rodziców małych dzieci. Dlaczego moje dziecko chce jeść tylko suche bułki? Czy to dlatego, że gotuję niewłaściwe rzeczy lub nie zachęcam go w odpowiedni sposób? Od jednych specjalistów słyszymy, że dziecko jak najwcześniej powinno spać osobno, od innych – że najlepiej jest, jeśli jak najdłużej je nosimy, przytulamy i śpimy razem. Kto ma słuszność? Skąd biorą się tak zwane fazy buntu małego dziecka? Czy jako rodzic mogę coś zrobić, żeby ich uniknąć? Nasi znajomi już uczą swojego dwulatka drugiego języka, czy my też powinniśmy?

Okazuje się, że wiedza o tym, co dzieje się w mózgu dziecka w tym okresie i dlaczego ewolucja ukształtowała go w taki właśnie sposób, wyjaśnia bardzo wiele. Być może Marek Kaczmarzyk nie oferuje podręcznego zestawu rozwiązań palących problemów, ale informacje, którymi się dzieli, pozwalają nam zachować spokój. Dzięki nim w wielu sytuacjach możemy się uwolnić od presji lub poczucia, że coś robimy nie tak. A kiedy stajemy w obliczu trudnych zachowań naszych dzieci, łatwiej nam zareagować z miłością.

W 2020 roku wydaliśmy książkę Marka Kaczmarzyka Strefa napięć. Historia naturalna konfliktu z nastolatkiem. Książka została bardzo dobrze przyjęta i otrzymaliśmy o niej mnóstwo pozytywnych opinii. Rodzice i nauczyciele mówili, że jest bardzo pomocna, otwiera oczy i że żałują, że nie wiedzieli tych rzeczy wcześniej.

Teraz postanowiliśmy zapytać profesora Kaczmarzyka o wczesne dzieciństwo. O to, co neurobiologia mówi nam o pierwszych czterech – pięciu latach życia.

Początkowo chcieliśmy przygotować ten materiał w formie kursu online do słuchania. Zaprosiliśmy Marka Kaczmarzyka do studia, zadaliśmy mu pytania i nagraliśmy odpowiedzi.

Tak powstał kurs online: Neurobiologia malucha: Jak wspierać rozwój Twojego dziecka? Pytania i odpowiedzi ułożyły się w spójną całość, zawierającą najważniejsze informacje dotyczące tego okresu rozwoju. Kiedy materiał był gotowy, wspólnie uznaliśmy, że warto zamknąć go również w wersji książkowej.

Dlatego oddajemy w Wasze ręce dwie rzeczy: kurs online i uzupełniającą go książkę. Kurs to wersja skondensowana, składająca się z kilku lub kilkunastominutowych lekcji, do słuchania w dowolnym momencie. Przygotowaliśmy go z myślą szczególnie o tych rodzicach małych dzieci, którym trudno jest znaleźć czas na to, by spokojnie usiąść z książką (dobrze wiemy, jak to jest). Jeśli jesteś nim zainteresowany, wejdź na www.neurobiologiamalucha.pl lub zeskanuj kod QR zamieszczony na okładce.

Książka omawia te same tematy w sposób rozwinięty i pogłębiony. Docenią ją zapewne Ci z Was, którzy lepiej przyswajają wiedzę, czytając, i lubią wracać do zaznaczonych fragmentów.

Możesz korzystać z tych treści w obu formach lub zdecydować się na jedną z nich. Niezależnie od tego, co wybierzesz, wierzę, że ten materiał będzie dla Ciebie bardzo pomocny.

W dziecku drzemie ogromny potencjał. Może ono rozwinąć wszystkie kompetencje, jakie zdolne jest posiadać istota ludzka. Liczymy, że ten materiał pomoże Ci w dwóch rzeczach: we wspieraniu dziecka w tym, by rozwinęło swój potencjał, oraz w reagowaniu ze spokojem i miłością w tych chwilach, które są dla nas rodziców trudne.

Aleksander Baj

Wydawnictwo Element

Gliwice, 3 stycznia 2025 r.

Wstęp

Odkąd ludzie poddają swoje życie refleksji, za jedną z najważniejszych kwestii uznają los dzieci. Dla rodzica są one istotami, wokół których koncentruje się świat jego emocji, planów, obaw i nadziei, a wszelkie działania wobec dzieci często określają jego wartość we własnych oczach. I chociaż dla swoich rodziców dziecko zawsze pozostanie dzieckiem, to pierwsze lata jego życia od zawsze wydawały się kluczowe w jego rozwoju. Odwieczne intuicje rodziców zostały potwierdzone przez wyniki współczesnych badań praktycznie w każdej dziedzinie. Także najnowsze odkrycia neurobiologii wykazują, że w ciągu kilku pierwszych lat życia zachodzą w dziecięcych mózgach zmiany, których jakość i kierunek mogą decydować o zakresie ich możliwości. Dotyczy to szczególnie tych zmian, które wiążą się z jakością relacji z innymi ludźmi – od sprawności w posługiwaniu się mową po wrażliwość na potrzeby innych. To właśnie wczesne dzieciństwo jest okresem budowania neurobiologicznego podłoża w tej sferze.

Zapraszam na wyprawę do świata neurobiologii rozwojowej małego człowieka. Mam na myśli dziecko do mniej więcej czwartego – piątego roku życia. Okazuje się bowiem, że można w neurobiologii znaleźć odpowiedzi na cały szereg pytań, które stawiają rodzice, kiedy znajdują się w towarzystwie dzieci w tym wieku. Spróbujemy odpowiedzieć na pytania, które nurtują wielu rodziców, na przykład: dlaczego akurat tych kilka pierwszych lat życia to czas tak bardzo intensywny i tak ważny dla rozwoju? Dlaczego pewne sytuacje i zdarzenia, które mają miejsce w tym okresie, są kluczowe? Dlaczego czasem zaniedbania mogą mieć nieodwracalne skutki, a jeżeli postaramy się, by wszystko było w porządku – dlaczego akurat ten etap jest najbardziej wartościowy?

Część odpowiedzi znajdziemy, gdy spojrzymy w głąb dziecięcych mózgów. Zrobimy to także dzięki nowoczesnym metodom obrazowania ich budowy i funkcji. Innych danych będziemy szukać w odległej przeszłości naszego gatunku – kiedy nasi przodkowie nie byli jeszcze nawet ludźmi w dzisiejszym znaczeniu tego słowa, ale ich losy miały już wpływ na naszą teraźniejszość.