Redakcja

Renata Grzywna

Korekta

Marcin Grabski / Wydawnictwo JAK

Layout i skład

Andrzej Choczewski (www.wydawnictwojak.pl)

Projekt okładki

Grzegorz Piwnicki

Fotografia autora na okładce oraz fotografie w poszczególnych rozdziałach

Filip Klonowicz

Copyright © Tomasz Bilicki 2025

Copyright © Wydawnictwo Dawid Mędrala 2025

All rights reserved

ISBN: 978-83-969293-8-9

Wydawnictwo Dawid Mędrala

ul. Kościelniaka 16, 41-409 Mysłowice

Fragment

Rozdział 1. Nastolatki poza schematami

Rozdział 2. (Cyber)nastolatki

Rozdział 3. Komunikacja z nastolatkami

Rozdział 4. Konstrukty osobiste – co nami kieruje?

Rozdział 5. Psychoseksualność

Rozdział 6. Piękni, neuroróżnorodni

Rozdział 7. Ach, ta samoocena

Rozdział 8. W depresji

Rozdział 9. Samouszkodzenia i kryzysy samobójcze

Rozdział 10. Umiejętności społeczne – trening czy towarzyszenie?

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wielu dorosłych, gdy słyszy, że dzisiejsze dzieci czują się unieważnione, reaguje zdumieniem. „Jak to możliwe? Przecież jesteśmy obecni, wspieramy, rozmawiamy, poświęcamy im czas. Nigdy wcześniej rodzice nie byli tak zaangażowani!” I mają rację. Nigdy rodzice nie spędzali z dziećmi tyle czasu przy jednoczesnym poczuciu bezsilności i wypalenia. Bo unieważnienie nie wynika z braku troski, lecz z powielanych schematów działania. Nastolatki nie odrzucają dorosłych – przeciwnie, pragną relacji, potrafią być wyrozumiałe. A jednak coraz częściej czują, że świat dorosłych jest przeciwko nim. Mimo że deklarujemy równość i dialog, wciąż wydajemy nakazy, stawiamy wymagania i oczekujemy posłuszeństwa. Uczymy dzieci asertywności, ale nie chcemy, by były asertywne wobec nas. Zachęcamy do samodzielności, lecz jednocześnie oczekujemy, że będą podążały za naszymi radami.

Książka Tomasza Bilickiego przypomina, że często reagujemy nie po to, by pomóc dzieciom, lecz by poradzić sobie z własnym napięciem, lękiem o ich zdrowie lub stworzonym dla nich scenariuszem. Unieważnieni to zaproszenie do świata nastolatków – spojrzenie na rzeczywistość ich oczami. Zachęta, by – jak Tomek – wejść do tej „krainy czarów” bez lęku i stereotypów i zobaczyć, że to, co wydaje się buntem, jest często wołaniem o zrozumienie. Książka inspiruje do redefinicji naszej relacji z nastolatkami.

dr Andrzej Śliwerski

psycholog, ojciec trojga nastolatków

Książka, będąca rozmową Marka Kaczmarzyka z Tomaszem Bilickim, jest propozycją dla wszystkich zainteresowanych współczesną młodzieżą. Jej siła tkwi w perspektywie – Marek Kaczmarzyk zagląda przez „dziurkę od klucza” do metodyki pracy Tomasza Bilickiego i jego codzienności z nastolatkami. To nie tylko zapis poglądów, ale wielowymiarowa opowieść o filozofii działania, konkretnych strategiach i narzędziach wykorzystywanych w codziennej pracy pomocowej, terapeutycznej i edukacyjnej.

Tomasz Bilicki szczerze dzieli się swoimi przekonaniami i szczegółami warsztatu – pokazuje, jak próbuje budować relację z młodym człowiekiem, rozumieć jego emocje i decyzje, wspierać go w kryzysie. Co ważne, nie skupia się tylko na osobach z trudnościami – wiele jego obserwacji dotyczy także nastolatków dobrze funkcjonujących, potrzebujących mądrego towarzyszenia w rozwoju.

Ta publikacja to coś więcej niż zbiór doświadczeń jednego specjalisty – inspirująca mapa praktyk i refleksji, z której mogą korzystać nauczyciele, pedagodzy, psycholodzy i rodzice. Pokazuje, że praca z młodymi wymaga nie tylko wiedzy i metod, ale także uważności, pokory i gotowości do uczenia się od nich. To lektura, która nie daje prostych recept, lecz inspiruje do głębszego zrozumienia i bardziej świadomego działania.

dr hab. Jacek Pyżalski, prof. UAM

pedagog specjalny

Ja, „pani” od małych dzieci, zawodowo przeskoczyłam od razu do pracy z dorosłymi. Jednak okres nastoletni i tak mnie nie ominął za sprawą syna. Poczułam się wtedy jak w podwójnej rzeczywistości. Z jednej strony znałam wiele koncepcji teoretycznych dotyczących budowania relacji i wspierania rozwoju, a z drugiej – doświadczałam tego, jak bardzo nie potrafię ich zastosować w codziennym życiu. Często wtedy mówiłam, że czekam na czas, kiedy kosmici oddadzą mi moje porwane w okresie nastoletnim dziecko – wyrażałam w ten sposób swoją bezsilność rodzicielską.

Aż pojawił się Tomek Bilicki ze swoimi działaniami na rzecz współpracy z młodzieżą.

Z pozytywną zazdrością patrzyłam zawsze na jego autentyczność w relacjach z nastolatkami. Zastanawiałam się, na czym polega ten fenomen jego bycia z młodymi i dla młodych – z jednej strony w roli towarzysza w procesach dorastania, z drugiej zaś – uważnego, empatycznego obserwatora, który potrafi następnie swoje obserwacje przekazać innym dorosłym posiadającym mniejszy dar… lub nieposiadającym daru współbycia w rzeczywistości nastolatków.

Teraz już nie szukam uwarunkowań fenomenu, jakim jest Tomasz Bilicki – teraz zasłuchuję się i zaczytuję w jego słowach o nastolatkach.

Dla mnie oraz dla wielu osób, które go znają i często powracają na jego warsztaty i webinaria, ta książka stanie się kompendium jego wiedzy i doświadczenia.

Dla tych, którzy Tomka nie znają (chociaż mam wątpliwość, czy są takie osoby), prawdopodobnie stanie się inspiracją do poszukiwania kontaktu z nim i dalszego poznawania obszarów zarysowanych w tekście. On sam również w wywiadzie wyraził taką nadzieję: „Nie mówię, że to mój punkt jest jedynie słuszny, ale książka będzie czymś w rodzaju kompendium tego, co uważam na temat nastolatków i ich relacji z dorosłymi”.

Unieważnieni to sztos! Tak powiedziałaby młodzież (chyba – bo nadal tylko mi się wydaje, że rozumiem nastolatków).

dr hab. Beata Jachimczak, prof. UAM

pedagożka specjalna,
mama młodego dorosłego

ROZDZIAŁ 1

Nastolatki poza schematami

MAREK KACZMARZYK: Tomku, długo rozmawialiśmy o tej książce, zanim zdecydowałeś się zacząć nad nią pracować. Najpierw chciałeś ją po prostu napisać, ale ostatecznie postanowiliśmy porozmawiać. Robisz tak wiele dla młodych ludzi – dlaczego w ogóle pomyślałeś w tym wszystkim o książce?

TOMASZ BILICKI: Myślę, że każdy potrzebuje jakiegoś swojego źródła. I dla niektórych jest nim internet, dla innych warsztaty, niektórzy wolą wykłady, jeszcze inni – rozmowy w mediach, a są osoby, które wolą książkę. Poza tym wydaje mi się, że książka jest dobra dla tych wszystkich, którym bliski jest mój punkt widzenia i chcą go sobie w jakiś sposób uporządkować. A niektórych inaczej myślących może w jakiejś kwestii też uda mi się przekonać? Nie mówię, że to mój punkt jest jedynie słuszny, ale książka będzie czymś w rodzaju kompendium tego, co uważam na temat nastolatków i ich relacji z dorosłymi. W jednej publikacji, bez konieczności żmudnych poszukiwań kroczek po kroczku, zaprosimy do skonfrontowania się z tym, co mam do powiedzenia na temat nastolatków.

Ważne jest dla mnie, że to, co wynika z mojego doświadczenia i sprawdza się w moich relacjach z nastolatkami, nie we wszystkich wypadkach działa. Bo ja też bardzo często czuję bezradność, bezsilność w tych relacjach i nie z każdym młodym człowiekiem potrafię się dogadać, nie każdemu potrafię pomóc, nie każdego potrafię wesprzeć. Ale myślę, że jest taka potrzeba, by to, co wynika z mojego doświadczenia, znalazło się w jednym miejscu. A tematy, które będziemy poruszać, są różnorodne.

Rozumiem, czyli dla ciebie to będzie rodzaj wsłuchania się w głos własnego doświadczenia, może intuicji. Elkhonon Goldberg w swojej książce o sile dojrzewania nazywa intuicję skrystalizowanym doświadczeniem. Tym chcesz się podzielić? Czy książka ma być poradnikiem? Mamy teraz modę na poradniki. Czy chcesz się wpisać w wydawnicze trendy?

Myślę, że to nie może być poradnik w znaczeniu: jak w dwadzieścia cztery godziny zostać dobrym dorosłym u boku nastolatka. Po prostu to jest pewien proces, bardzo skomplikowany i żmudny, którego nie da się przeprowadzić szybko. Za różnymi zachowaniami nastolatków i rodziców stoją pewne unikalne i subiektywne prawdy emocjonalne, które przyswajamy w ciągu naszego życia. Część z nich pochodzi nawet z okresu wczesnego dzieciństwa, którego nie pamiętamy. Ich zmiana, chociaż możliwa, jest bardzo trudna. Dlatego książka nie jest takim poradnikiem, który ktoś przeczyta i od razu będzie miał świetne relacje z nastolatkiem. Myślę, że to nie na tym polega. Książka może być jednak podpowiedzią w takim sensie, że ktoś czymś się zainspiruje, coś zmieni, pozwoli sobie na eksperyment w swoim życiu. Zobaczy, czy dane rozwiązanie sprawdza się w relacjach z konkretnym nastolatkiem, konkretną nastolatką. Bo tak jak różni są dorośli, tak samo nie ma dwóch identycznych nastolatków. Będziemy zatem mówić o pewnych prawidłowościach, zaleceniach, rekomendacjach, ale ponieważ wszyscy jesteśmy różni, nie może istnieć magiczny poradnik z zestawem zawsze działających rozwiązań. Przynajmniej mnie jest do takiego myślenia daleko, szczególnie do opierania się na behawioralnych, prostych rekomendacjach typu bodziec – reakcja.

To właśnie pokazują różne dyscypliny: od socjologii przez psychologię aż po najnowsze osiągnięcia neuronauk. Ale czy naprawdę nie mamy niczego, co sprawdza się zawsze albo przynajmniej w zdecydowanej większości sytuacji?

Nie umiałbym powiedzieć, co się sprawdza w większości sytuacji, najwyżej mogę wskazać, co się sprawdza często. Tym bardziej nie wiem, co się sprawdza zawsze. W wielu dorosłych, którzy towarzyszą nastolatkom, jest taka chęć znalezienia optymalnego rozwiązania. Złotego kluczyka, który pasowałby do każdego zamka. Instrukcji obsługi. I często dorośli zajmujący się czy opiekujący się nastolatkami chcą wiedzieć, co powiedzieć, jak zareagować, co zrobić. Czuję, że będę się tu posługiwał uogólnieniami wynikającymi z mojego doświadczenia, ale każda sytuacja – każdy człowiek – wymaga w gruncie rzeczy nowej teorii, nowego podejścia, nowej koncepcji.

Jasne. Czyli w tej rozmowie nie uczymy się rozwiązań, ale uczymy się ich szukać?

Tak. Nawet nie wiem, czy chcę kogoś uczyć, czy tylko inspirować, zapraszać do refleksji, do zastanowienia się: czy rzeczywiście tak jest w życiu naszego nastolatka (syna, córki, uczennicy, sąsiada), czy naprawdę tak to działa, jak nam się zawsze wydawało. Chciałbym też powalczyć ze schematami. Wydaje mi się, że istnieje bardzo dużo stereotypów związanych z nastolatkami, głównie obarczających ich winą za wszystko – mnóstwo twierdzeń, że są po prostu straszni.

No właśnie. Czy żyjemy w okresie jakiegoś wyjątkowego kryzysu młodzieży, bo w ciągu ostatnich dziesięciu, może piętnastu lat coś się z nią stało? I możemy powtórzyć za wieloma osobami, które tak twierdzą, że coś jej strzeliło do głowy? Czy przeżywamy rzeczywisty kryzys, inny niż te, które znamy przecież z literatury i historii? Zawsze w jakimś stopniu dorośli nie rozumieli albo nie doceniali współczesnej sobie młodzieży, krytykowali ją, obawiali się przyszłości w jej rękach. Czy możemy powiedzieć, że z dzisiejszymi nastolatkami jest rzeczywiście gorzej, niż było z nami w ich wieku?

Trochę mnie uprzedziłeś tym dopowiedzeniem. Bo na pytanie, czy młodzież jest w kryzysie, czy nastolatki są w kryzysie, już od razu miałem ochotę odpowiedzieć: no tak, szczęśliwie od tysięcy lat nastolatki są w kryzysie i szczęśliwie są w nim także dorośli. Powiedziałem „szczęśliwie”, chociaż rozumiem, że kryzys i destabilizacja w tym okresie są dla dorosłych bardzo trudne do zniesienia. Ale to jedyna szansa, jaką mamy, na zmianę w sensie osobistym, rodzinnym, systemowym, społecznym. Dorosły przywykł do tego, że ma w domu dziecko, i przez pierwsze dziesięć, dwanaście czy czternaście lat wypracował sobie pewne unikatowe rozwiązania. Oczywiście są dzieci mniej lub bardziej żywiołowe i oryginalne, mniej lub bardziej spolegliwe i posłuszne, ale ogólnie wiemy, z kim żyjemy, czego możemy się spodziewać w wypadku dziecka. Mamy z nim pewien układ, osiągnęliśmy mniejszą lub większą stabilność. Jest to stan względnej przewidywalności, czasami wymuszony krzykiem, karami, nagrodami. Kiedy jednak dziecko staje się nastolatkiem, dochodzi do destabilizacji, do załamania się tego systemu, ponieważ nastolatek, jakkolwiek źle by to brzmiało, szczęśliwie właśnie przestaje być dzieckiem. To jest naprawdę wielkie szczęście dla nastolatka i dla rodzica, co nie zmienia zupełnie faktu, że sytuacja może być bardzo, ale to bardzo trudna. Wiek dojrzewania jest, moim zdaniem, największą zmianą w życiu człowieka, może oprócz przyjścia na świat. Wiek nastoletni bywa bardzo trudny i dla nastolatka, i dla rodzica. Warto jednak wiedzieć, że po każdym kryzysie następuje tak zwany wzrost pokryzysowy. Możemy sobie przeprowadzić taki eksperyment myślowy: co by się stało, gdyby nasze dziecko nigdy nie weszło w etap dojrzewania? Według mnie konsekwencje tego, że ono nigdy by się nie zbuntowało, nie zbudowało własnej tożsamości, nie zaczęło szukać wsparcia poza swoimi bliskimi, byłyby dla nas koszmarem. Nikt nie pragnie dla swojego dziecka, by w wieku pięćdziesięciu czy sześćdziesięciu lat było osobą niedojrzałą i zależną od rodziców – a tak się nie dzieje właśnie dzięki temu, że to dziecko w wieku nastoletnim wchodzi w proces przemiany z dzieciństwa w dorosłość.

Co do współczesnych młodych ludzi, myślę, że dla nas jako dorosłych może być trudnością to, że nastąpiła znaczna zmiana środowiska ich życia. Jednak taka zmiana zawsze występowała, bo cywilizacja i kultura się rozwijały. Weźmy przykład pierwszy z brzegu: moment, kiedy Gutenberg wynalazł druk, co wstrząsnęło fundamentami wcześniej znanego świata. Moim zdaniem, obecnie również żyjemy w cieniu podobnych wydarzeń. Tyle że są one związane z upowszechnieniem się technologii, w tym mediów społecznościowych i sztucznej inteligencji. Przestrzeń offline została rozszerzona o przestrzeń online i to może być dla nas niezrozumiałe. Może nas bardzo destabilizować, a człowiek zdestabilizowany, będący w kryzysie, raczej nie jest w stanie adekwatnie postrzegać rzeczywistości. Sam kryzys jako taki upośledza procesy poznawcze, ogranicza funkcje kognitywne. Na tym właśnie polega. Ogranicza nasze zdolności do wyciągania racjonalnych wniosków, na przykład na podstawie tego, co obserwujemy. Często pojawia się wtedy tak zwane myślenie tunelowe, kiedy koncentrujemy się na pewnym wycinku sytuacji, ignorując całą resztę.

Ciekawe określenie. Czy mógłbyś wyjaśnić dokładniej, czym jest myślenie tunelowe?

Myślenie tunelowe pojawia się na przykład w sytuacji wypadku samochodowego z naszym udziałem. Polega na tym, że wciąż analizujemy, co by było, gdybyśmy jednak skręcili w lewo, a nie w prawo. A ignorujemy resztę sytuacji.

Tak jakby ten skręt mógł wszystko zmienić…

Dokładnie. Tak jakby ten jeden skręt mógł wszystko zmienić, na tym się koncentrujemy. W wypadku młodzieży większość z nas po prostu koncentruje się na detalach, na tym, co widoczne na pierwszy rzut oka, i przez pryzmat tych detali postrzega całą zbiorowość nastolatków. Bo kiedy idą ulicą, od razu wyciągają telefony. A na przerwie najczęściej po prostu grają. I to wszystko przesłania nam całą resztę. A tak szczerze mówiąc, ta reszta jest cudowna. Są oczywiście nastolatki, które sprawiają trudności dorosłym, prawdą jest też, że sprytnie zaprogramowana przez biznesmenów technologia zmienia sposób ich funkcjonowania, ale byłbym daleki od uogólnień i jednoznacznych ocen. Bo oni interesują się tylko technologią, powtarzają dorośli, chcą ciągle grać i tak dalej – to nie jest prawda. Jeśli stworzysz przyjazną przestrzeń, chłoną relacje i kontakty z dorosłymi jak gąbka. Bardzo ich potrzebują i chyba bardziej, niż sobie to wyobrażamy, pragną naszej obecności i responsywności. I wcale nie chodzi o to, żeby się im przymilać na siłę i zrezygnować z wychowania rozumianego jako towarzyszenie w rozwoju. Takie są moje doświadczenia.

A twoje doświadczenia są bogate. Skąd je bierzesz? Właściwie powinniśmy to wyjaśnić na początku: z kim rozmawiam?

Moje doświadczenia wynikają przede wszystkim z pracy z nastolatkami, która trwa, od kiedy pamiętam. W tym sensie, że kiedy sam byłem nastolatkiem, to w różnych środowiskach, także harcerskich, zajmowałem się nastolatkami. Potem w organizacjach pozarządowych. Teraz staram się pomagać młodym ludziom, którzy mają rozmaite trudności, kryzysy, są chorzy. Ale także tym, którzy są zdrowi, a chcieliby po prostu lepiej się rozwijać. Bardzo dużo energii staram się przeznaczać dla osób neuroróżnorodnych, czyli rozwijających się w spektrum autyzmu lub z ADHD. Trochę czuję, że żyję pośród nastolatków, a nie że się im poświęcam. Dużo czasu spędzam z nimi także dla siebie, to sprawia mi przyjemność i daje energię. Są to sytuacje formalne, na przykład konsultacja czy lekcja w szkole, ale równie często na warsztatach po prostu gramy całą noc w Eurobusiness i rozmawiamy. Bardzo dużo się od nich uczę. I czasami dorośli, którzy zaczynają mi towarzyszyć, są zaskoczeni tym, jak rozsądni potrafią być młodzi ludzie. Oczywiście zdarza się, że nie wiedzą, czy poprawnie mówi się „Dunaj”, czy „Dunajec”, albo zastanawiają się nad odpowiedzią na pytanie, gdzie jest ładniejsze morze: w Polsce czy w Czechach. Wiem, że takie nagrania są liczne i modne w mediach społecznościowych, że są osoby, które wypytują o to nastolatki po to, by je wyśmiać, samym sobie udowodnić, że nastolatki są beznadziejne albo po prostu głupie. Ale to jest właśnie przykład myślenia tunelowego, gdy skupiamy się na tych, którzy akurat przeoczyli fakt, że w Czechach nie ma morza, a Dunaj i Dunajec to inne rzeki. W ten sposób dorośli unieważniają całą resztę tego pięknego, często trudnego świata nastolatków. Życzę dorosłym po prostu bycia z nimi i ciekawości, otwartości.

Mam wrażenie, że twoje doświadczenia są wartościowe również z takiego powodu: nie stajesz wobec nastolatka w żadnym stereotypowym miejscu. Rodzica? Nie. Wychowawcy w takim szkolnym rozumieniu? Nie. Nauczyciela? Nie. Trenera? Również nie. Obserwujesz ich w sytuacjach, w jakich dorośli ich zazwyczaj nie widzą. Być może jest tak, że my się koncentrujemy na własnych wobec nastolatków rolach, których odgrywanie powinno u nich wywoływać określone, planowe reakcje – dziecka, ucznia, wychowanka – a nie po prostu na nich samych, na młodych ludziach?

Pewnie trochę tak. Wydaje mi się, że chociaż jestem przecież nauczycielem, uczę w szkole ogólnodostępnej, publicznej, to być może rzeczywiście staram się nie podchodzić z konkretnym założeniem. Nawet gdy przychodzę do klasy szkolnej czy na jakieś warsztaty do grupy w szkole, to też staram się nie zakładać, że mam teraz jakiś cel, by młodych koniecznie do czegoś namówić. Nie chcę nikogo zmieniać, najwyżej zapraszam do zmiany. I wcale nie mam jedynie słusznego pomysłu na to, raczej staram się w relacjach z nastolatkami pamiętać, że mam dwoje uszu i tylko jedne usta i że tak naprawdę możemy uczyć się od siebie wzajemnie – a im więcej ja będę mówił, tym więcej stracę szans na poznanie ich potrzeb.

A jeśli kogoś nie znamy, to nie jesteśmy w stanie mu pomóc…

Nie jesteśmy w stanie mu pomóc ani go zrozumieć, ale też zabieramy mu sprawczość. Szczególnie kiedy się zdarzy, że osoby pracujące z nastolatkami po prostu ich nie lubią. Albo raczej nie lubią tego kogoś, o kim myślą, że taki właśnie jest nastolatek.

Czy może być tak, że na przykład rodzic nie lubi swojego nastolatka – i to też jest w jakimś sensie normatywne?

Czasami, kiedy słucham rodzica, uśmiecham się i mówię: Mam wrażenie, że pani nie lubi swojego nastolatka, chociaż bardzo go kocha. To nie jest tak, że my nie lubimy nastolatków – raczej nie lubimy pewnych ich zachowań, a tak właściwie to nie lubimy własnych odczuć związanych z relacjami z nastolatkami. Mamy w głowie pewien scenariusz na wychowanie dziecka i nagle okazuje się, że w wieku dojrzewania przestajemy reżyserować ten film. To budzi różnego rodzaju myśli typu: Skoro moja nastolatka nie sprząta pokoju tak, jak bym chciała, to zapewne jestem słabym rodzicem, nie jestem autorytetem. Całkowicie rozumiem, że tak można myśleć. A im lepszym jesteś człowiekiem, im bardziej się starałeś czy starałaś, im bardziej zależało ci na tym, żeby być dobrą matką, tym bardziej możesz cierpieć w takiej sytuacji. Bo patrzysz na to wszystko przez pryzmat efektów, oczekiwań, planów, kontroli. I wtedy pytasz…

Co zrobiłem źle?

Dokładnie. Co zrobiłem źle – od razu pojawia się taki rodzaj myślenia. Tymczasem w rzeczywistości twoja nastolatka właśnie przeżywa coś bardzo ważnego dla siebie, mianowicie usamodzielnia się i pozbawia cię władzy. Im bardziej naciskasz, tym bardziej ona prawdopodobnie nie może posprzątać tego pokoju.

Nie może, dosłownie nie może?

No nie może, bo jeśli posprząta akurat wtedy, kiedy wydasz polecenie, to znaczy, że przyznaje: Tak, mamuś, jesteś mi potrzebna do tego, żebym sprzątała swój pokój, bez ciebie nie potrafiłabym tego zrobić, twoja władza jest mi potrzebna, poproszę więcej.

Nie dam sobie rady bez tej komendy?

Tak, bez tej komendy. Skoro posprzątałem swój pokój, bo otrzymałem taką komendę, to znaczy, że potrzebuję następnych komend i z chęcią je przyjmę, czekam na nie z radością.

To byłby całkiem fajny świat dla dorosłych.

Byłby fajny do pewnego etapu. Dopóki byśmy nie zauważyli, że młodzi ludzie sami niczego nie robią. Jestem teraz w takim doświadczeniu nagrywania filmu fabularyzowanego z nastolatkami i wymyśliliśmy podczas warsztatów scenariusz, w którym nastolatki spełniają oczekiwania dorosłych. Przychodzą do mnie jako do swojego opiekuna i mówią na przykład: Tomku, jest dwudziesta pierwsza, przyszedłem ci oddać swój telefon. Ten jasny ekran utrudnia mi zasypianie, a poza tym w Internecie jest bardzo dużo przemocy i pornografia, to znaczy tak słyszałem na zajęciach profilaktycznych w szkole. Czy możesz mi zabrać ten telefon i oddać jutro na trzydzieści minut? Bo staram się odzwyczaić od niego. Albo: Tomku, wiesz, staram się myć zęby pięć razy dziennie, po każdym posiłku. Dodatkowo teraz mam dyżur w kuchni i powinnam odnieść naczynia do zmywarki. Nie mogę odnosić tych naczyń, bo przez pięć minut muszę myć zęby. Mycie zębów krócej niż pięć minut nie przynosi efektów. I tak dalej… Odgrywaliśmy serię tego typu scenek, w których nastolatki spełniają dokładnie polecenia opiekunów i przychodzą do nich po rozwiązania najprostszych nawet problemów. Kiedy potem obejrzałem surówkę z tego nagrania, to nie tylko bardzo się uśmiałem, lecz również stwierdziłem, że chyba byśmy nie przeżyli z takimi nastolatkami, zwariowalibyśmy. Nikt tak naprawdę nie chce sprawiać problemów. Dorośli jednak rzadko odwołują się do potrzeb i sprawczości dzieci, a później nastolatków, bo wierzą w swój konieczny nadzór.

To prawda, taka jest rzeczywistość, codzienność naszych oczekiwań. Z jednej strony: rób, co ci każę i kiedy ci każę, a z drugiej – tobie wszystko trzeba mówić, co i jak możesz zrobić.

Tak, a jeszcze do tego wszystkiego dokładamy: masz być asertywny; jak ktoś ci proponuje narkotyki, to się nie zgadzaj; stawiaj na swoim, bądź uparta, dąż do celu. W dużym skrócie: trochę paradoksalnie chcielibyśmy, żeby nasze nastolatki były posłuszne i samodzielne. Wobec nas zgodne, a poza domem niezależne.

Tylko że one mają same wiedzieć, kogo słuchać i kiedy.

Tak, rodzica prawie zawsze, ale to by sprawiało, że cel wieku dojrzewania nie zostanie osiągnięty, co miałoby fatalne skutki.

No właśnie, zaczęliśmy krążyć wokół celu, więc postawmy to pytanie o cel, bo takie teleologiczne myślenie o świecie jest nam, ludziom, bliskie. To rodzaj narracji, w którym bezpiecznie się czujemy. Jaki jest cel tego okresu dojrzewania?

Tak, to czysty paradoks, że poczucie bezpieczeństwa daje nam stabilizacja, czyli to, co było, a celem wieku dojrzewania jest osiągnięcie samodzielności, do czego konieczne jest przynajmniej częściowe zanegowanie tego, co było. Wiek dojrzewania postrzegam jako proces, który prowadzi dziecko do stania się samodzielnym i dojrzałym dorosłym.